Fort VIII „Łętownia”
Pierwszy stały fort Twierdzy Przemyśl – symbol doniosłych przemian technicznych i doktrynalnych w fortyfikacji. Powstał w 1854 jako siedmioboczny szaniec nr 4 obozu warownego w czasie kryzysu związanego z Wojną Krymską. W obliczu kolejnego zagrożenia (1877-78) stare szańce modernizowano wprowadzając drewniano-ziemne budowle schronowe i bojowe.
Pierwszy stały fort Twierdzy Przemyśl – symbol doniosłych przemian technicznych i doktrynalnych w fortyfikacji. Powstał w 1854 jako siedmioboczny szaniec nr 4 obozu warownego w czasie kryzysu związanego z Wojną Krymską. W obliczu kolejnego zagrożenia (1877-78) stare szańce modernizowano wprowadzając drewniano-ziemne budowle schronowe i bojowe.
Około 1880 r. w twierdzach galicyjskich odstąpiono od tych prowizorycznych metod na rzecz budowy fortyfikacji stałych; Rosję zaczęto traktować jako realnego i groźnego przeciwnika. Idea umocnienia Twierdzy Przemyśl od razu za pomocą fortów pancernych, której rzecznikiem był gen. Daniel von Salis Soglio, okazała się zbyt kosztowna; dlatego też w miejscu dawnego szańca 4 powstał znacznie tańszy, fort z betonowo-ceglanymi koszarami i schronami lecz z artylerią na otwartych pozycjach na wale. Plan był kilkakrotnie komisyjnie zmieniany, zaś całością robót kierował Generalmajor Anton Werner. Prace rozpoczęto w roku 1881. Fort VIII „Łętownia” był, dosłownie, dziełem eksperymentalnym; m.in. po raz pierwszy użyto tutaj betonu. Ukończono go jako stosunkowo nieduży, jednowałowy fort artyleryjski, na planie pięciokątnym, z betonowym, jednokondygnacyjnym budynkiem koszar szyjowych o sklepionych komorach oraz z betonowym schronem głównym mieszczącym głównie magazyn amunicji. Obronę fos ogniem karabinowym zapewniały trzy kaponiery stokowe, czołowa-podwójna i dwie barkowe – pojedyncze. Kaponiery powiązane były murem Carnota. Zapola broniono z ziemnego wału osłaniającego plac broni, załamanego na sposób kleszczowy oraz z muru załamanego w formie 2 półbastionów, ze strzelnicami karabinowymi oraz 2 strzelnicami dla odprzodowych dział gładkolufowych M.59. Uzbrojenie główne fortu to 2 baterie ciężkich dział gwintowanych odtylcowych. Ok. 1912 roku rolę muru przedbramia przejął sponson – pancerny wykusz, wysunięty przed ścianę koszar ze stanowiskami 2 karabinów maszynowych. Fort nie był bezpośrednio atakowany w czasie oblężeń w latach 1914-15. W momencie kapitulacji wysadzono jedynie kaponiery, gdyż fort nie prezentował już wysokich walorów bojowych. W okresie międzywojennym użytkowany jako składnica wojskowa, w 1939 r. w pobliżu fortu toczyły się krótkotrwałe walki obronne. Sponson został wysadzony i ze złomowany w okresie II wojny światowej.
Po II wojnie światowej fort został przystosowany do funkcji magazynowych firmy przetwórstwa owocowego. Następnie przez ponad 10 lat fort dzierżawiony przez Wiesława Sokolika, stał się pierwszym wzorowo porządkowanym i adaptowanym, pod okiem znawcy fortyfikacji, Tomasza Idzikowskiego, fortem Twierdzy Przemyśl. W ramach projektu „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej” rozpoczęto zabezpieczanie i częściowe przywracanie fortu do stanu zbliżonego do historycznego. Dostępne fundusze pozwoliły na izolacje stropu koszar z odtworzeniem nasypu ziemnego, uporządkowanie przedbramia oraz odtworzenie elementów dwóch komór fortecznych, z rekonstrukcja części wyposażenia, włącznie z pełnoskalowym modelem sponsonu. Osiągnięciem konserwatorskim jest odzyskanie, w wyniku badań, pierwotnego koloru koszar szyjowych, z zachowaniem zabezpieczonych pęknięć – śladów wysadzenia sponsonu. Prace przewidywane są do kontynuacji. Fort VIII „Łętownia” jest jednym z najlepiej zachowanych i najpiękniej położonych fortów Twierdzy Przemyśl. W jego ścianie tkwi tablica poświęcona węgierskiemu poecie Gézie Gyöni’emu, który przeżył, jako żołnierz, koszmar oblężenia, dając temu wyraz w swych utworach.
