TWIERDZA PRZEMYŚL – VERDUN WSCHODNIEGO FRONTU I WOJNY ŚWIATOWEJ – FENOMEN KRAJOBRAZU WAROWNEGO
Miasto Przemyśl od czasów Średniowiecza pełniło ważne funkcje obronne, chroniąc trakty komunikacyjne z północy na południe i ze wschodu na zachód. Naturalny pasaż w zawężeniu doliny rzeki San oraz obniżenie wzgórz Pogórza Przemyskiego zyskało sobie w ciągu wieków miano „Bramy Przemyskiej”.
Po 1 rozbiorze Polski 1772 r., Przemyśl znalazł się w granicach cesarstwa austriackiego. Pierwsze wzmianki o konieczności ufortyfikowania Przemyśla jako nowożytnej twierdzy pochodzą z roku 1810, jednak oficjalna decyzja o jej budowie zapadła w 1850 roku. Poszczególne fazy rozwoju twierdzy były odbiciem zarówno ważnych konfliktów w Europie i na świecie, jak i przełomowych wynalazków z okresu 2 Rewolucji Przemysłowej, mających bezpośredni wpływ na rozwój technik wojskowych, budownictwa i komunikacji.
Pierwsza faza rozbudowy twierdzy przypadła na lata Wojny Krymskiej (1854-55), druga odpowiada kryzysowi bałkańskiemu 1876-78 oraz rozwojowi artylerii gwintowanej. Trzecia – budowa fortyfikacji w formie stałej (m.in. z użyciem betonu) to lata 1879-87; przyspieszenie robót wywołał konflikt bułgarski. Przyczynami tej fazy były także przemiany w technikach budowlanych oraz w rozwoju broni strzeleckiej. Kolejne wynalazki w dziedzinie artylerii, zwiększające siłę rażenia pocisków oraz rozwój metalurgii, spowodowały największą fazę rozbudowy twierdzy w latach 1888-1900. Powstały wtedy najnowocześniejsze forty pancerne, będące wyrazem postępu w wielu dziedzinach techniki. Początek wieku XX to ostatnie modernizacje, odwołujące się do doświadczeń m.in. Wojny Rosyjsko-Japońskiej 1904-1905 r. W przededniu I wojny światowej Przemyśl był jedną z 10 największych twierdz ówczesnej Europy, aczkolwiek nie był konsekwentnie i w całości zmodernizowany; niektóre prace miały ruszyć dopiero w roku… 1920.
Budowa twierdzy przyczyniła się w decydujący sposób do rozwoju i wzbogacenia miasta, jej istnienie przyczyniło się jednak do ogromnych cierpień ludności cywilnej w czasie kolejnych walk Wielkiej Wojny. Pierwsze oblężenie wojsk rosyjskich (17 września-10 października 1914 r.) okazało się zwycięskie dla obrońców. Twierdza została odblokowania. Drugie oblężenie, najdłuższa obrona oblężonej i odciętej twierdzy w dziejach nowoczesnych wojen trwało od 5 listopada 1914 r. do 22 marca 1915 r. Po wyczerpaniu wszelkich dalszych możliwości obrony twierdza skapitulowała, ostatnim aktem obrony było zniszczenie wszystkich ważniejszych urządzeń obronnych oraz zapasów. Był to początek destrukcji twierdzy. Została ona odbita przez sprzymierzone wojska niemieckie i austro-węgierskie w wyniku 3 oblężenia 18 maja-3 czerwca 1915 r., wiele uprzednio zniszczonych fortów, prowizorycznie naprawionych przez Rosjan podległo wtedy najcięższemu bombardowaniu artyleryjskiemu. Był to drugi akt niszczenia twierdzy. Przez 2 lata Przemyśl odgrywał jeszcze role militarne, choć trzeci akt jej niszczenia – rozbiórkę – rozpoczęli jeszcze sami Austriacy. Budowle forteczne rozbierali Polacy w okresie międzywojennym, czynili to po lata 80. XX wieku. Równolegle, już pod koniec lat 50. XX wieku rozpoczęły się badania i pierwsze próby ochrony twierdzy, jako wielkiego zespołu zabytkowego; jednym z pionierów tych działań był architekt Janusz Bogdanowski – późniejszy profesor Politechniki Krakowskiej. Mimo wieloletnich rozbiórek – zachował się układ przestrzenny twierdzy, jej system drogowy, kilkaset hektarów zieleni maskującej, zaś zrujnowane forty do dziś przejmują swym monumentalizmem, ekspresją zniszczenia, okazując, dzięki zniszczeniom, kunsztowną strukturę rozwiązań technicznych.
Największymi wartościami Twierdzy nad Sanem jest jednak jej autentyczny krajobraz, kształtowany w wielkiej skali dla celów obronnych, który stał się równocześnie olbrzymim polem bitwy. W centrum miasta i w okolicznych gminach świadczą o dramatycznej historii monumentalne, odrestaurowane w ciągu ostatnich 20 lat cmentarze wojenne. Twierdza stanowi fenomen mało przekształconego krajobrazu warownego wpisanego w niezwykle cenne krajobrazy przełomu Sanu, Pogórza Przemyskiego i Dynowskiego. Budowle forteczne, oprócz kilku, stanowią malownicze, trwałe ruiny.
Wartości te, zarejestrowane i opisane w ramach Programu Generalnego Konserwatora Zabytków w latach 90. XX w., opracowane naukowo przez wielu historyków, stały się podstawą projektu o nazwie: „Zagospodarowanie Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej”. Etap I obejmuje około 20% terenów i obiektów zespołu fortecznego, stanowiąc wybór najistotniejszych problemów, a tym samym – rodzaj laboratorium dla rozwiązań, właściwych dla całej twierdzy. Mimo ograniczonego zakresu terytorialnego, etap I jest największym w kraju projektem pod względem rozległości i kompleksowości działań w dziedzinie rewitalizacji zespołów postmilitarnych i postindustrialnych. Projekt zrealizowany został ze wsparciem funduszy Unii Europejskiej do roku 2016. Przyczynił się on do przygotowania przez Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wniosku o wpis miasta i Twierdzy Przemyśl na listę pomników historii Rzeczpospolitej Polskiej.
