Fort VIII Łętownia
Pierwszy stały fort Twierdzy Przemyśl – symbol doniosłych przemian technicznych i doktrynalnych w fortyfikacji. Powstał w 1854 r. jako siedmioboczny szaniec nr 4 obozu warownego w czasie kryzysu związanego z Wojną Krymską. W obliczu kolejnego zagrożenia (1877-78) stare szańce modernizowano wprowadzając drewniano-ziemne budowle schronowe i bojowe.
Około 1880 r. w twierdzach galicyjskich odstąpiono od tych prowizorycznych metod na rzecz budowy fortyfikacji stałych; Rosję zaczęto traktować jako realnego i groźnego przeciwnika. Idea umocnienia Twierdzy Przemyśl od razu za pomocą fortów pancernych, której rzecznikiem był gen. Daniel von Salis Soglio, okazała się zbyt kosztowna; dlatego też w miejscu dawnego szańca nr 4 powstał znacznie tańszy, fort z betonowo-ceglanymi koszarami i schronami, lecz z artylerią na otwartych pozycjach na wale. Plan był kilkakrotnie komisyjnie zmieniany, zaś całością robót kierował Generalmajor Anton Werner. Prace rozpoczęto w roku 1881. Fort VIII „Łętownia” był, dosłownie, dziełem eksperymentalnym; m.in. po raz pierwszy użyto tutaj betonu. Ukończono go jako stosunkowo nieduży, jednowałowy fort artyleryjski, na planie pięciokątnym, z betonowym, jednokondygnacyjnym budynkiem koszar szyjowych o sklepionych komorach oraz z betonowym schronem głównym mieszczącym głównie magazyn amunicji. Obronę fos ogniem karabinowym zapewniały trzy kaponiery stokowe, czołowa-podwójna i dwie barkowe – pojedyncze. Kaponiery powiązane były murem Carnota. Zapola broniono z ziemnego wału osłaniającego plac broni, załamanego na sposób kleszczowy oraz z muru załamanego w formie dwóch półbastionów, ze strzelnicami karabinowymi oraz dwoma strzelnicami dla odprzodowych dział gładkolufowych M.59. Uzbrojenie główne fortu to dwie baterie ciężkich dział gwintowanych odtylcowych. Ok. 1912 roku rolę muru przedbramia przejął sponson – pancerny wykusz, wysunięty przed ścianę koszar ze stanowiskami dwóch karabinów maszynowych.
Fort nie był bezpośrednio atakowany w czasie oblężeń w latach 1914-15. W momencie kapitulacji wysadzono jedynie kaponiery, gdyż fort nie prezentował już wysokich walorów bojowych. W okresie międzywojennym użytkowany jako składnica wojskowa, w 1939 r. w pobliżu fortu toczyły się krótkotrwałe walki obronne. Sponson został wysadzony i ze złomowany w okresie II wojny światowej.
Po II wojnie światowej fort został przystosowany do funkcji magazynowych firmy „Pomona”, produkującej soki i tanie wina owocowe. Zamurowano do 2/3 okna w komorach koszarowych, za to wybito okrągłe poszerzenia wejść w schronie głównym, dostosowane do wymiarów beczek. Przez długie lata obiekt dzierżawiony przez Wiesława Sokolika. W latach 2013-2015 obiekt został poddany rewitalizacji przez Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl, w ramach projektu pn. „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I” w ramach dofinansowania ze środków Unii Europejskiej, z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podkarpackiego na lata 2007-2013. W 2018 roku obiekt wpisany na listę Pomników Historii przez Prezydenta RP.
W latach 2023-2025 na terenie Fortu VIII Łętownia przeprowadzono drugi etap prac w projektu pn. „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl na cele turystyki kulturowej” dofinansowanego z Rządowego Funduszu Polski Ład.
Prace remontowe i konserwatorskie w obrębie dzieła fortecznego Fortu VIII Łętownia zostały wykonane w celu zwiększenie atrakcyjności obiektu poprzez wprowadzenie nowych funkcji muzealnych, a także poprawę wartości edukacyjnej i estetycznej obiektu. W tym celu do obiektu dorowadzono energię elektryczną, wykonano izolację budynku koszar szyjowych, przeprowadzono prace remontowe i konserwatorskie elewacji, odtworzono system wentylacji, odmalowano ściany i wykonano podłogi wybranych pomieszczeń. Wewnątrz fortu w kilku pomieszczeniach koszar szyjowych odtworzono aranżację z okresu I wojny światowej. W pomieszczeniu ze sponsonem zamontowano replikę karabinu maszynowego Schwarzlose. Odtworzono salę oficerską oraz pomieszczenia z kuchnią, magazynem żywności, salę żołnierską, ubikację oraz kazamatę, w której urządzono wystawę poświęcona lotnictwu z okresu I i II wojny światowej. Obiekt został zaopatrzony w nowe tablice informacyjne. Na terenie fortu kontynuowane są prace, w ramach kolejnego etapu projektu współfinansowanego ze środków Programu Rządowego Polski Ład.
