Fort XI Duńkowiczki
Fort XI „Duńkowiczki” to jeden najdłużej pozostających w służbie bojowej, jeden z najlepiej zachowanych, a dziś – jeden z najatrakcyjniejszych obiektów Twierdzy Przemyśl. Jest to zabytek silnie przekształcony, w którym odcisnęły się wszystkie wojenne i niewojenne losy Twierdzy Przemyśl. Dobrze dostępny i eksponowany, odgrywa rolę swoistego „ambasadora” przemyskiej fortecy.
Cennik biletów:
Informacje i rezerwacje: muzeum.dunkowiczki@gmail.com ; telefon: 502 975 277 (aktywny w godzinach pracy obiektu)
Fort XI „Duńkowiczki” powstał jako szaniec polowy z roku 1854, oznaczony numerem XI; w 1878 przebudowany na prowizoryczny fort artyleryjski, następnie w latach 1885-87 – na stały, dwuwałowy fort artyleryjski, jeden z trzech tego typu w Twierdzy Przemyśl. Forty: X „Orzechowce, XI „Duńkowiczki” i XIV „Hurko”, klasyfikowane przez Austriaków jako „Hochwallfort” – dosłownie forty o wysokim wale, były wyrazem doświadczeń wojny bałkańskiej 1877-78, ukazujących rolę piechoty wyposażonej w nowoczesne karabiny. Dla niej przewidziany był niski wał; dla artylerii zaś – wysoki.
Forty takie, nazywane dziś „dwuwałowymi”, przez dawnych autorów wojskowych zwane były po prostu „fortami austriackimi po 1877 r.” Podkreśla to ich rolę jako wkładu austriackiej szkoły fortyfikacyjnej w rozwój światowej myśli wojskowej. Budowa takich fortów była jednak kłopotliwa i… ryzykowna. Wał artylerii położony na budynku koszar szyjowych wymagał ich uprzedniego całkowitego wykończenia; fort do samego końca budowy był bezbronny. Było to szczególnie kłopotliwe w newralgicznym, północnym odcinku Twierdzy Przemyśl.
Dlatego na czas budowy nowych fortów artyleryjskich pozostawiono w ich międzypolach kilka starszych dzieł, by mogły, w razie nagłego zagrożenia przejąć ciężar obrony.
Niecałe 10 lat po ukończeniu, Fort XI, m.in. po próbnym ostrzale niemal bliźniaczych „Orzechowiec” w 1896 r., nadawał się jedynie do kompleksowej modernizacji. Od 1902 roku rozpoczęto przebudowę koszar, szyi i wału piechoty fortu. Wzmocniono koszary, postawiono na ich skrzydłach dwa trzydziałowe tradytory dla 8 cm dział M.94 w kazamatach pancernych, w narożniki wału piechoty wbudowano nowe baterie pancerne dla czterech wysuwalno-obrotowych wież pancernych M.2. Były to najbardziej zaawansowane technicznie konstrukcje pancerne w fortyfikacji austro-węgierskiej; wykonano ich jedynie 10 sztuk.
Fort wziął bezpośredni udział w walkach podczas I oblężenia twierdzy, m.in. po odpierał bezpośredni szturm szturmu Rosjan 7 października 1914 r. Był ostrzeliwany. Przed kapitulacją w marcu 1915 r. wysadzono tradytory, wieże pancerne i kaponiery. Obiekt został prowizorycznie naprawiony przez Rosjan, a następnie odbity przez wojska niemieckie i austriackie. Od 30 maja do 2 czerwca 1915 r., podlegał ostrzałowi z najcięższych moździerzy 42 cm. Ślady trafień są widoczne do dziś. Po raz kolejny prowizorycznie naprawiony, został włączony w skład tzw. „Przyczółka Mostowego Przemyśl” – ostatniej roli obronnej zniszczonej twierdzy. W okresie międzywojennym zdemontowano resztki wież wysuwalno-obrotowych, testowanych dla polskich potrzeb obronnych. Po II wojnie światowej fort był silnie dewastowany, aż do postaci otwartego, betonowego monolitu, bez ścian osłonowych. Częściowo zabezpieczony, na przełomie lat 70. i 80. XX w., został dostosowany do funkcji pieczarkarni. Funkcję tę pełnił do pierwszej dekady XXI w.
W latach 2013-2015 wykonano szereg prac związanych z udostępnieniem obiektu na cele turystyczne. Przeprowadzono regulację zieleni, udostępniono fosy. Oczyszczono i pobielono ściany, wprowadzono oświetlenie.
W latach 2024-2025 wykonano kontynuacyjne, szeroko zakrojone prace konserwatorskie i rewaloryzacyjno-adaptacyjne. Wykonano izolację lewego skrzydła koszar szyjowych i odtworzono prawidłową formę wału artylerii – umożliwiło to wprowadzenie jedynej w Polsce, scenograficzno-narracyjnej ekspozycji o dziejach Twierdzy Przemyśl w kazamatach tej części koszar. Odtworzono prawidłową formę poterny głównej i przelotni, dokonano rekompozycji (uczytelnienia formy) lewostronnej baterii pancernej czyniąc z Fortu XI „Duńkowiczki” turystyczną i edukacyjną „Bramę do Twierdzy Przemyśl”.
Lewa część koszar szyjowych fortu została zaadaptowana na nowoczesne muzeum narracyjne, które poprzez zastosowanie realistycznie wykonanej scenografii, a także instalacji multimedialnych opowiada o czasach pokoju, rozwoju miasta Przemyśla w czasach pokoju, rozwoju miasta Przemyśla w czasie trwania monarchii Austro – Węgierskiej, budowy przemyskiej twierdzy, krwawych walkach toczonych w ramach trzech oblężeń, aż w końcu o tym co zostało… archeologii pola bitwy i miejscach pamięci… pamięci o poległych żołnierzach wielu narodowości wchodzących w skład ówczesnych imperiów.
Dawniej część potężnego systemu Twierdzy Przemyśl, dziś tętniące życiem centrum turystyczne, edukacyjne i kulturalne. Fort XI utracił swój dawny charakter obronny, zyskując nową rolę miejsca spotkań, odkrywania historii i wspólnego spędzania czasu. To tutaj można poznać fascynujące dzieje jednej z największych twierdz Europy, uczestniczyć w wydarzeniach kulturalnych, takich jak nocne zwiedzanie czy koncerty, odpocząć w wyjątkowej przestrzeni, czy też wziąć udział w projektach edukacyjnych i społecznych.
Obiekt jest wyjątkowym świadectwem historii – pozwala poczuć klimat dawnych czasów i lepiej zrozumieć wydarzenia, które rozgrywały się w tej części naszego kraju.
Polecamy każdemu, kto chce przeżyć coś więcej niż tylko zwykłe zwiedzanie – to miejsce uczy, wzrusza i inspiruje.
